Een podium voor uitkijk en inkeer

Het Luchthuis

Mark werkt sinds 2015 gestaag aan de realisatie van het luchthuis: een architectonische ruimte voor intensivering van de zintuigen. Een mobiele plek, om je in terug te trekken en om anderen welkom te heten. Een meerjarenproject. Hieronder volg je de fasen van het project.

Februari 2017

We maken een model, 1:3

In januari is de vochtigheidsgraad van de planken nog steeds boven de veertig procent. Rien en ik besluiten een model te bouwen. Schaal 1 op 3 is geschikt om alle constructieve en esthetische kwesties hands-on te onderzoeken en blijft hanteerbaar in Rien’s werkplaats. Kunnen we werken met houtconstructies en metaal zo veel mogelijk vermijden?

De wens om het huis demontabel te maken, stelt Rien voor grote uitdagingen. Alles moet stevig vastzitten maar ook weer los kunnen. Ons maakproces leidt tot nieuwe vergezichten. Als de twee vloerhelften opgeklapt kunnen worden, geeft dat een prachtig theatraal beeld. En stel je voor: een huis dat geopend of gesloten wordt, niet via deuren maar via de vloer. Bovendien beschermt het opklappen de vloerdelen tegen regen. Maar hoe is dit praktisch te realiseren?

 

img_8363 img_8367 img_8376 img_8379

Oktober 2016

De moerascipressen worden gezaagd

Bij Stadshout Amsterdam zagen meubelmaker Rien en ik drie moerascipressen voor ons eerste Luchthuis. Na enkele maanden drogen onder een afdak moet de vochtigheid van de planken onder de twintig procent zijn gedaald en kunnen we gaan bouwen…

Zomer 2016: meubelmaker Rien de Vos suggereert lokaal hout

Het luchthuis wordt Amsterdams

Ik spreek met Rien de Vos, een meubelmaker met gevoel en ervaring. Al snel suggereert hij om het luchthuis te maken met amsterdams stadshout. Op de zagerij in het Amstelpark worden gekapte Amsterdamse bomen op bijzondere wijze hergebruikt. Het vergt wel geduld. Allereerst moeten er geschikte bomen zijn voor mijn buitenproject. Na enkele maanden zijn er drie moerascipressen – een duurzame soort – om te verzagen. Gaan we de ruwe bast verwerken in het ontwerp? Denken vanuit de boom zet het bestaande ontwerp direct op losse schroeven.

Zomer 2016: tijd voor conceptuele keuzes

Wat wil het Luchthuis?

Ik bediscussieer mijn vormideeën met diverse mensen, zoals de architecten Mikel van Gelderen en Jan van Muiden. Ik besef dat ik met mijn eerste luchthuis te veel wil (een mediatiehuis, expositiehuis, uitbreidbaar huis, etc). Het is tijd om keuzes te maken in vorm en functie.

Het ontwerp wordt eenvoudiger en de vormen krachtiger. Ontwerpen met de zwaartekracht en de elementen is nieuw voor mij (als grafisch ontwerper) – maar juist in het spelen daarmee schuilen de interessantste oplossingen. Daarnaast vraagt het beoogde materiaal – hout – dat ik er fysiek mee aan de slag ga. Expert gezocht!.

 

luchthuis-_mg_3584

 

Lees de eerste projectomschrijving (zomer 2016)

Het luchthuis is schuilhut, uitkijkpost en ontvangstruimte ineen. De basis van het ontwerp is een verhoogde, zwevende houten vloer (een zeshoek van zo’n 2,5 meter doorsnee) en een golvend, opengewerkt dak. De houten paalconstructie met haar open wanden leent zich voor transformatie in vorm en gebruik. Afhankelijk van de gewenste mate van fysieke en psychologische openheid of bescherming, kan het luchthuis meerdere gedaantes aannemen.

Inspiratiebronnen tijdens de ontwikkeling zijn o.a. de tradities van het Japanse theehuis en die van het vroege modernisme. In het bijzonder het Rietveld-Schröderhuis, waar de samenhang en dynamische overgang tussen binnen en buiten centraal staat. Deze realisatie van het ‘licht, lucht & ruimte’-ideaal uit het interbellum, is enerzijds makers-gebonden (opdrachtgever Truus en meubelmaker-minnaar Gerrit) maar verlangt ook naar maatschappelijke implicaties. Het huis richt zich op de creatie van moderne en vrije mensen, vanuit een materiaalgebruik en productiewijze die basaal en systematisch is, en daarmee democratisch en klassenoverstijgend wil zijn.

Ook inspireerden de oosterse spirituele bouwtradities. Zoals die van het Japanse theehuis: een intieme plek voor geïntensiveerd ritueel gebruik. Veelal bedacht en uitgevoerd door de theemeester zelf, erop gericht om de zinnen van zijn gasten op scherp te zetten. Daarnaast bestaan in Tibet de open berghutten, de Hava Khana – letterlijk: huis van lucht. Thupten Jinpa (vertaler van de Dalai Lama) herinnert zich uit zijn jeugd hoe het weidse uitzicht zijn rusteloze of beklemde geest kon transformeren, door een lijfelijk gevoel van kalmte en ruimtelijkheid op te roepen.

Het luchthuis is een persoonlijk en fysiek antwoord op elkaar complementerende menselijke basisbehoeftes. Zoals bescherming versus avontuur – het introverte en het extraverte. Ter wille van inkeer en privacy wil het huis een schuithut of refugio vormen. Uitnodigend om te mediteren (mediteren in de woorden van de Boeddha: ‘Hij overgiet zichzelf met uit afzondering geboren geluk’).  Met zijn zwevende vloer en open dak is dit bouwwerk vertikaal gericht, op de verbinding van hemel en aarde. Op het uitwaaien en indalen van ideeën en mogelijkheden, op sterven en geboren worden.

Maar als sociale ontvangstruimte is het ook een horizontaal, naar buiten gericht bouwwerk. De drie ruiten waaruit de vloer is opgebouwd, suggeren ruimte voor één, twee of drie mensen. Oftewel, volgens Henry James Thoreau: voor eenzaamheid, vriendschap en gezelschap. Om te praten of te sparren, te eten of thee te drinken, te slapen of vrijen.

De vloer bevindt zich op tafelhoogte. Het is dus een podium en wie het betreedt, speelt een rol of geeft zich bloot. Aangevuld met foto’s of andere beelden en ingezet als tentoonstellingsruimte (al dan niet geplaatst binnen een hal, galerie of andere ruimte) paart het bouwwerk een een intieme binnenkant aan een expressieve (monumentale) buitenzijde.

Vertraging en dynamiek vormen twee andere perspectieven. De vloer is van stadshout: een Robinia-boom uit Amsterdam-Zuid (??-2016). Authentiek, geaard… en tegelijk speelt het ontwerp met het systeemdenken: een uitbreidbaar, herhaalbaar en schakelbaar design. Met vrij invulbare muren en een uitbreidbare vloer, is het huis afbreekbaar om elders weer op te bouwen. Maar deze ontwerplogica houdt halt, daar waar het ‘probleemoplossend’ dreigt te worden.

Qua locatie en context nestelt het luchthuis zich in stedelijke en natuurlijke landschappen. (Architect Fujimori over de intentie achter het Japanse theehuis: ‘Being in the mountains while being in the city’ ). Op een festivalterrein (als attractie: ‘meditatie op locatie’) vertegenwoordigt hij het eeuwige; geplaatst in een stadstuin (mag dat van de gemeente?) het tijdelijke en provisorische. Potentiële locaties zijn te vinden op het strand of in kwelders en uiterwaarden, op de daktuin van een advocatenkantoor aan de Zuid-as, bij een asielzoekerscentrum, of op het Amsterdamse Mercatorplein.

De maker, ontwerper-kunstenaar Mark Schalken, woont in Amsterdam en groeide op in de Noordoostpolder. Het luchthuis is een nazaat van de praktische houten bouwketen van waaruit vanaf de jaren veertig de drooggelegde Flevopolders werden ontgonnen, door arbeiders in opdracht van de staat. Opreizend in de uitgestrekte kleivlakte vormden deze eerste bouwsels bescheiden symbolen voor een grootse droom: collectieve maakbaarheid onder krachtig staatsdirigisme. Tegenwoordig is Almere de grootste zelfbouwstad van Nederland. “Bouw je droomhuis in Almere. […] Nergens vind je zo’n groot en divers aanbod met kavels waarop je zelf een huis mag ontwerpen en bouwen.” (www.ikbouwmijnhuisinalmere.nl)

Het luchthuis knipoogt naar het droomhuis, het is een bouwkeet ter ontginning van de geest.

Mei 2016: de naam = het programma

Hava Khana: luchthuis

Tot nu toe noemde ik het bouwwerk ‘theehuis’ of ‘tuinhuis’. Bij toeval lees ik in het boek Compassie voor beginners (‘A Fearless Heart’) van Thupten Jinpa over de Hava Khana: “In Shimla, in Noord India waar ik opgroeide, stond hier en daar op uitkijkplaatsen langs de weg een overdekte schuilhut genaamd hava khana (wat letterlijk ‘huis van lucht’ betekent)”.

Dit omschrijft wat ik beoog: een klein houten bouwwerk om tot jezelf te komen en de buitenwereld in ogenschouw te nemen (a wooden room to retreat and meditate or to invite one or two friends. Most of all it is about creating the fysical conditions for mental space).

Het spectaculaire uitzicht op de Tibetaanse bergen ontbreekt in Nederland, maar ik ben ervan overtuigd dat de symbolische en praktische werking een paradoxaal geheel kunnen vormen. In de woorden van architect Terunobu Fujimori beogen Japanse theehuizen: ‘A sense of being in the mountains while being in the city’.

In Zaandam blijkt overigens een Nederlandse pendant te staan: een Zaans luchthuis. Een Amsterdams Luchthuis, dat is dus wat het gaat worden. Een plek die lucht geeft. Dat is de pretentie die ik architectonisch wil realiseren – mijn programma van eisen.

 

Najaar 2015 - voorjaar 2016: beeldresearch

De visuele bronnen van het Luchthuis

Het idee van een tuin- of theehuis leidt tot een selectieve reis door de architectuurgeschiedenis. Bronnen vind ik in Oosterse tradities zoals de Japanse theehuiscultuur, het modernisme van De Stijl en een handvol hedendaagse architecten-ontwerpers. Maar ook de houten verplaatsbare schaftketen uit de tijd dat de Noordoostpolder werd ontgonnen.

Augustus 2015: een vonk spingt over 

International Festival of Art and Construction

Terug van een dagje strand fiets ik langs het terrein van Ecodorp Bergen aan Zee, een voormalig militair vliegveld. Toeval: daar vindt het Ifac plaats. Het vierde International Festival of Arts and Construction. Een week lang zijn ruim tweehonderd jonge architecten en ontwerpers energiek aan de slag met het thema ‘lokaal, zelfvoorzienend en duurzaam’. Ik sluit me voor enkele dagen bij de workshops aan en een vonk springt over. Wat is er mooier dan samen met anderen je eigen leefomgeving creëren?